نبات از قوتهاء غاذيه و ناميه و مولّده حاصل است در انسان هم حاصل است و هر چه در حيوانات از حواس خمسه و از شهوت و غضب حاصل است در انسان هم حاصل است و انسان را با اين همه چيزهاى ديگر حاصل است كه هيچ حيوان ديگر را حاصل نيست چون عقل و فكرت و نفس مطمئنه كه از عالم ملائكه است و نفس امّاره كه از عالم شياطين است پس بدين تقرير معلوم شد كه تركيب انسان از همه مركبّات بيشتر است و مركبّات متأخّر بود از اجزاى خود لا محالة پس انسان بازپسين همه اجسام بود پس از اوايل و مبادى خود در غايت دورى بود پس چون خواهد كه از قدم‌گاه خود بازپس شود او را برين منزلها گذر بايد كرد زيرا كه هرگاه كه آخرين همه خواهد تا - به نزديك نخستين همه شود تا به همه مرتبتها كه در ميانه بود گذر نكند به مقصود نرسد و اين مراتب كه در ميانه است سخت بسيار است و در وى درياهاى هايل و كوههاى بلند و عقبهاى سخت است و از اين ستكه پيشترين از روندگان در ميانه هلاك شدند و به مقصود نرسيدند و اگر هيچ زحمت نيست مگر در سه عقبهء خود تمام است و آن عقبهء حسّ و خيال و وهم است و آن سه عقبهء كه عبارت از وى در قرآن مجيد ستاره و آفتاب و ماه آمد و آن از جمله عقبهاء است كه در راه گذر ابراهيم بود « 1 » عليه السّلام و چون بر اين مقدّمات وقوف افتاد پيدا

--> ( 1 ) - اعلم ان البرهان إمّا لمّيّ و هو الاستدلال بالعلة على المعلول و ذلك غير ممكن فى اثبات الواجب تعالى شانه اذ ليس له علّة بل هو علّة العلل و اما انّى و هو الاستدلال بالمعلول على العلّة كما هو طريق المتكلمين فى اثبات الصانع و ذلك اشبه الانيّات باللم كما قيل و اللمّى اشرف من الانّى لان اللمى يفيد لميّة الحكم و عليّته ذهنا و خارجه و الانّى لا يفيد الا انيّة الحكم و تحقّقه فى الذهن لا فى الخارج و قيل فى توصيف اللّه انه عرف به غير روية و وصف به غير صورة اى عرف به غير نظر و استدلال لانه بديهى كما صرح به بعض المحققين او لان الاستدلال لا يفيد معرفته تعالى بخصوصه لان اللمّى غير ممكن اذ ليس له علّة و الانّى استدلال من الاثر على المؤثر و الاثر لا يفيد الا مؤثّر اما على وجه كلّى لا المؤثّر التّام المعيّن فمعرفته بالحقيقة ليست الا بالمشاهدة الحضوريّة كما قال ابراهيم وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ آرى در آغاز دليل انّى استدلال حضرت ابراهيم بود بر اثبات صانع در برابر قوم و ملت خود و گرنه وجود صانع محتاج به نظر و فكر نيست قال اللّه تعالى او لم يكف بربّك انّه على كل شيء شهيد پاى استدلاليان چو بين بود * پاى چو بين سخت بىتمكين بود بقيه حاشيه در صفحه بعد